Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğunda Psikoterapi

Bu yazı, yetişkinlerde dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ile ilişkili günlük zorluklarda psikoterapinin nasıl yardımcı olabileceğini anlatmak amacıyla hazırlanmıştır. “DEHB psikoterapi” arayışı; erteleme, düzensizlik, zaman yönetimi güçlüğü, duygusal dalgalanmalar ve öz güven kaybı gibi alanlarda profesyonel destek arayan birçok kişi için önemli bir başlangıçtır.

DEHB; yalnızca dikkat dağınıklığı ya da hareketlilikten ibaret olmayabilir. Yürütücü işlev becerilerindeki gecikmeler, günlük yaşamda planlama, sürdürme ve tamamlamayı zorlaştırabilir. Bu noktada psikoterapi, özellikle de Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), kişinin düşünce-beklenti-davranış döngüsünü daha işlevsel hâle getirmeyi hedefler.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) Nedir?

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), kısa süreli ve hedef odaklı bir psikoterapi yaklaşımıdır. Amaç; kişinin kendisi, yetenekleri ve geleceğiyle ilgili olumsuz otomatik düşüncelerini fark etmesi, sorgulaması ve daha gerçekçi düşüncelerle değiştirmesidir.

DEHB ile uzun süre yaşamak; kaçırılan son tarihler, aksilikler ve “yapamıyorum” hissi nedeniyle öz saygıyı düşürebilir. BDT, bu iç diyalogu dönüştürerek kişinin davranışlarını daha sürdürülebilir biçimde yönetmesine yardımcı olmayı hedefler.

BDT, DEHB’li Kişilere Nasıl Yardımcı Olur?

DEHB’de yürütücü işlev gecikmeleri; erteleme, düzensizlik, kötü zaman yönetimi, duygusal düzensizlik, dürtüsellik ve tutarsız motivasyon gibi zorluklar yaratabilir. BDT, temel semptomları doğrudan “ortadan kaldırmak” yerine, bu günlük yaşam mücadelelerini yönetmeye yönelik pratik stratejiler geliştirmeye odaklanır.

• Ertelemeyi azaltmaya yönelik planlama ve başlatma stratejileri
• Zaman yönetimi ve görev takibi için sistem kurma
• Duygusal zorlanmalarda düşünce-duygu-davranış döngüsünü düzenleme
• Öz eleştiriyi azaltma ve daha gerçekçi öz değerlendirme
• Alışkanlık oluşturma ve sürdürülebilir rutinler geliştirme

DEHB’de Sık Görülen Bilişsel Çarpıtmalar

BDT, kişinin düşünce süreçlerinde sık görülen “bilişsel çarpıtmaları” tanımasına ve bunları daha gerçekçi düşüncelerle değiştirmesine yardımcı olur. DEHB ile birlikte, özellikle başarısızlık hissini besleyen bazı düşünce kalıpları daha sık tetiklenebilir.

• Ya hep ya hiç düşüncesi: “Mükemmel değilse tamamen başarısızdır.”
• Aşırı genelleme: “Bir kez olduysa hep böyle olur.”
• Zihin okuma: “Kesin benim hakkımda kötü düşünüyorlar.”
• Geleceği tahmin etme: “Nasıl olsa kötü sonuçlanacak.”
• Büyütme/küçültme: Sorunları büyütme, başarıları önemsizleştirme
• ‘Şöyle olmalı’ ifadeleri: Katı kurallarla yoğun öz eleştiri
• Kişiselleştirme: Olumsuzluklarda aşırı sorumluluk alma
• Zihinsel filtreleme: Deneyimin sadece olumsuz yanını görmek
• Duygusal akıl yürütme: “Kötü hissediyorum, demek ki kötü gidiyor.”
• Karşılaştırmalı düşünme: Kendini başkalarıyla kıyaslayıp yetersiz hissetme

Bu çarpıtmalar fark edildiğinde, kişi “kanıt” ve “alternatif yorum” üzerinden daha dengeli düşünce üretmeyi öğrenir. Bu da davranış tarafında daha işlevsel adımların önünü açar.

Tipik Bir BDT Seansı Nasıl Geçer?

BDT yapılandırılmış ilerler. İlk seanslarda terapi hedefleri netleştirilir; hedefler spesifik, gerçekçi ve uygulanabilir hâle getirilir. Sonraki seanslarda ise kişinin günlük yaşamda en çok zorlandığı alanlar belirlenir ve seanslar arası uygulamalarla yeni beceriler pekiştirilir.

DEHB’de BDT sıklıkla şu başlıklara odaklanır:

• Günlük planlayıcı/hatırlatıcı sistemi kurma ve sürdürme
• Görevleri küçük adımlara bölme ve başlatma
• Geçiş anlarını yönetme (evden çıkma, işe başlama, gün sonu toparlama)
• Rutinleri mevcut alışkanlıklara bağlama (diş fırçalama sonrası planlayıcı kontrolü gibi)
• Motivasyon düşüşü ve kaçınma döngüsünü fark edip müdahale etme

BDT ve İlaç Tedavisi Bir Arada Kullanılabilir mi?

BDT, DEHB ilaç tedavisinin yerine geçmekten ziyade, çoğu zaman günlük yaşam becerilerini güçlendiren tamamlayıcı bir yaklaşım olarak ele alınır. “İlaç beceri öğretmez” ifadesiyle özetlenen noktada; planlama, takip, organizasyon ve erteleme ile baş etme gibi alanlarda BDT’nin pratik katkısı öne çıkar.

Sonuçları Ne Zaman Görmeyi Bekleyebilirim?

BDT, genellikle belirli bir seans düzeni içinde ilerler ve birçok kişi kısa-orta vadede fayda görmeye başlayabilir. Bununla birlikte, kalıcı değişim için becerilerin günlük yaşama entegre edilmesi ve süreklilik kazanması önemlidir. Seanslar arası uygulamalar, değişimin “danışma odası dışına” taşınmasını sağlar.

DEHB’de Psikoterapist Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?

DEHB ile çalışırken, terapistin yürütücü işlev zorluklarını ve DEHB’ye eşlik edebilen kaygı/duygu durum sorunlarını anlayan bir yaklaşıma sahip olması önemlidir. Özellikle yetişkin DEHB alanında deneyim, yapılandırılmış hedef belirleme ve beceri odaklı ilerleme, terapiden alınan verimi artırabilir.

• Yetişkin DEHB deneyimi ve beceri odaklı yaklaşım
• Hedeflerin netleştirilmesi ve takip edilebilir plan oluşturma
• Seanslar arası uygulama/ödev sistemiyle ilerleme
• Gerektiğinde eşlik eden kaygı/duygu durum sorunlarını ele alabilme

Sonuç

DEHB’de psikoterapi, özellikle Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) yaklaşımıyla; erteleme, düzensizlik, zaman yönetimi ve öz eleştiri döngülerini daha yönetilebilir hâle getirmeyi hedefler. Kişinin günlük yaşam becerileri güçlendikçe, iş/okul performansı, ilişkiler ve öz saygı alanlarında daha sürdürülebilir bir iyileşme zemini oluşabilir.

DEHB ile ilgili zorlandığınız alanları daha net anlamak, size uygun bir plan oluşturmak ve becerileri günlük yaşama taşımak için profesyonel destek almak, süreci önemli ölçüde kolaylaştırabilir.