Sosyal Anksiyete Bozukluğu Nedir? Belirtileri ve Günlük Yaşama Etkileri

Sosyal anksiyete nedir?

Sosyal anksiyete bozukluğu, kişinin başkaları tarafından değerlendirilme, eleştirilme veya küçük düşme ihtimaline karşı yoğun korku yaşadığı bir anksiyete bozukluğudur. Topluluk önünde konuşmak, yeni insanlarla tanışmak, toplantıda söz almak, kalabalık bir yerde yemek yemek ya da birine soru sormak gibi sıradan durumlar ciddi kaygı yaratabilir. Her utangaçlık sosyal anksiyete değildir. Sorun, korkunun kişinin yapmak istediği veya yapması gereken şeyleri engelleyecek düzeye ulaşmasıyla daha belirgin hale gelir.

Kaygı daha ortama girmeden başlayabilir

Sosyal anksiyetede kişi yalnızca sosyal ortam sırasında değil, günler öncesinden de kaygılanabilir. ‘Ya ne söyleyeceğimi unutursam?’, ‘Sesim titrerse herkes fark eder’ veya ‘Beni yetersiz bulacaklar’ gibi düşünceler tekrarlanabilir. Bu beklenti kaygısı bazen etkinliğin kendisinden daha yorucu olur. Kişi konuşmasını defalarca prova edebilir, kıyafetini uzun süre seçebilir veya mümkünse etkinliği tamamen iptal edebilir. Kaçınma kısa vadede rahatlık sağlar fakat uzun vadede korkunun devam etmesine neden olabilir.

Fiziksel belirtiler görünür olma korkusunu artırabilir

Yüz kızarması, terleme, kalp çarpıntısı, sesin titremesi, ellerde titreme ve mide rahatsızlığı sosyal anksiyete sırasında görülebilir. Kişi çoğu zaman bu belirtilerin diğer insanlar tarafından hemen fark edildiğini düşünür. Aslında çevredeki kişiler belirtileri kişinin düşündüğü kadar belirgin görmeyebilir. Ancak kişi kendi bedenine yoğun biçimde odaklandığında kaygı daha da artar. Böylece ‘fark edilecek’ korkusu ve bedensel belirtiler birbirini besleyen bir döngü oluşturabilir.

Günlük yaşamda nasıl etkiler yaratır?

Sosyal anksiyete eğitim ve iş yaşamında potansiyelin altında performansa yol açabilir. Kişi bildiği halde toplantıda fikrini söylemeyebilir, sunum yapmaktan kaçınabilir veya yeni bir işe başvurmaktan vazgeçebilir. Sosyal ilişkilerde de yeni insanlarla tanışmak güçleşebilir. Dışarıdan sakin veya mesafeli görünen kişi aslında yoğun bir değerlendirilme korkusu yaşıyor olabilir. Bu durum uzun sürdüğünde yalnızlık ve özgüven sorunları ortaya çıkabilir.

Utangaçlık ile sosyal anksiyete arasındaki fark

Utangaç bir kişi yeni ortamlarda gerilebilir ancak zaman içinde ortama alışabilir ve yapmak istediği şeyleri gerçekleştirebilir. Sosyal anksiyete bozukluğunda ise korku daha yoğun ve süreklidir. Kişi yalnızca rahatsız hissetmez; sosyal durumları aktif biçimde sınırlamaya başlayabilir. Ayrıca kaygı, yaşanan gerçek riskle orantısızdır. Tanı açısından belirtilerin ne kadar zamandır sürdüğü ve işlevselliği ne ölçüde etkilediği önemlidir.

Tedavide hangi alanlara odaklanılır?

Psikoterapide sosyal ortamlara ilişkin olumsuz tahminler, kişinin kendine yönelik aşırı dikkati ve kaçınma davranışları üzerinde çalışılabilir. Kademeli olarak korkulan durumlarla karşılaşmak, kişinin tahminleri ile gerçek deneyim arasındaki farkı görmesine yardımcı olabilir. Bazı kişilerde psikiyatrist değerlendirmesiyle ilaç tedavisi de kullanılabilir. Amaç kişiyi çok konuşkan veya dışa dönük yapmak değildir; sosyal kaygının kişinin seçimlerini yönetmesini azaltmak ve istediği yaşam alanlarına daha özgür biçimde katılmasını sağlamaktır.

Sosyal ortam sonrası zihinsel değerlendirme

Sosyal anksiyete yalnızca etkinlik öncesi ve sırasında yaşanmaz. Kişi görüşme bittikten sonra söylediklerini tekrar tekrar düşünüp küçük ayrıntıları hata olarak yorumlayabilir. ‘Keşke bunu söylemeseydim’ veya ‘Kesin garip göründüm’ gibi düşünceler saatlerce devam edebilir. Bu geriye dönük değerlendirme bir sonraki sosyal durum için kaygıyı artırır. Kişi gerçek geri bildirimlerden çok kendi olumsuz yorumlarına güvenmeye başlayabilir. Tedavide bu zihinsel alışkanlığın fark edilmesi önemlidir.

Güvenlik davranışları neden önemlidir?

Kişi sosyal ortamda dikkat çekmemek için çok az konuşabilir, göz temasından kaçınabilir, telefonla ilgilenebilir veya önceden ezberlediği cümlelere bağlı kalabilir. Bu davranışlar o anda kaygıyı azaltabilir. Ancak kişi ‘bunları yapmasaydım kötü olurdu’ diye düşündüğü için sosyal ortamın aslında güvenli olabileceğini deneyimleyemez. Güvenlik davranışlarını kademeli olarak azaltmak, kişinin kendi sosyal becerilerine ve belirsiz durumlarla baş etme kapasitesine güvenmesini destekleyebilir.

Sosyal beceri eksikliğiyle aynı şey değildir

Sosyal anksiyete yaşayan birçok kişi ne söylemesi gerektiğini bilir ve sosyal becerileri yeterlidir. Sorun, kaygı yükseldiğinde bu becerilere erişmenin zorlaşmasıdır. Kişi zihnini ‘nasıl görünüyorum?’ sorusuna verdiğinde konuşmayı takip etmek güçleşebilir. Tedavide bu nedenle yalnızca iletişim teknikleri değil, dikkatin dış dünyaya yönelmesi ve değerlendirilme korkusuyla baş etme de ele alınır.