OKB nedir?

Obsesif kompulsif bozukluk, kişinin istemediği halde zihnine tekrar tekrar gelen düşünce, görüntü veya dürtüler ile bunların yarattığı sıkıntıyı azaltmak için yaptığı tekrarlayıcı davranışların öne çıktığı bir durumdur. İstenmeyen düşüncelere obsesyon, bunlara karşı yapılan davranış veya zihinsel işlemlere kompulsiyon denir. Kişi çoğu zaman düşüncelerinin aşırı olduğunu fark eder; ancak yine de rahatlamak için belirli ritüelleri yapmak zorunda hissedebilir. Bu döngü günlük yaşamda ciddi zaman kaybına ve yorulmaya yol açabilir.

Obsesyonlar nasıl yaşanır?

Obsesyonlar kişinin değerleriyle uyumlu olmayan, rahatsız edici ve tekrarlayıcı düşünceler olabilir. Kirlenme veya mikrop korkusu, hata yapma endişesi, kapının kilitli olup olmadığına dair kuşku, eşyaların belirli bir düzende olması gerektiği düşüncesi veya bir şeyi yanlış yapmış olma ihtimali sık görülen örneklerdendir. Burada önemli nokta, düşüncenin isteyerek oluşturulmaması ve kişinin onu zihninden çıkarmakta zorlanmasıdır. Düşünce ne kadar bastırılmaya çalışılırsa bazen o kadar sık geri gelebilir.

Kompulsiyonlar yalnızca görünür davranışlar değildir

Ellerini tekrar tekrar yıkamak, kapıyı kontrol etmek, eşyaları belirli bir sıraya dizmek veya saymak sık bilinen kompulsiyonlardır. Ancak kompulsiyonlar zihinsel de olabilir. Kişi belirli cümleleri içinden tekrar edebilir, geçmiş bir konuşmayı defalarca analiz edebilir ya da ‘doğru hissettiğinden’ emin olmak için aynı düşünceyi sürekli kontrol edebilir. Bu davranışlar kısa süreli rahatlık sağladığı için tekrar edilir. Fakat rahatlama geçici olduğundan obsesyon yeniden geldiğinde döngü devam eder.

Normal titizlik ile OKB arasındaki fark

Düzenli, titiz veya kontrolcü olmak tek başına OKB anlamına gelmez. OKB’de düşünce ve ritüeller kişinin zamanını belirgin biçimde alır, kaygı yaratır ve yaşamını sınırlar. Örneğin kapıyı bir kez kontrol etmek normal olabilirken, evden çıkabilmek için aynı kontrolü defalarca yapmak ve yine de emin olamamak işlevselliği etkileyebilir. Benzer şekilde temizlikten hoşlanmak farklıdır; kirlenme korkusu nedeniyle günlük rutinlerin yapılamaması farklıdır. Tanı, davranışın varlığından çok şiddeti ve etkisine göre değerlendirilir.

OKB neden ortaya çıkar?

OKB’nin tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, beynin kaygı ve alışkanlık sistemleri, kişinin belirsizliğe verdiği tepkiler ve öğrenilmiş davranışlar birlikte etkili olabilir. Stresli dönemlerde belirtiler artabilir ancak stres her zaman tek neden değildir. Kişi ritüelleri yaptıkça kısa süreli rahatladığı için beyin bu davranışı ‘işe yarayan’ bir çözüm gibi öğrenebilir. Böylece kaçınma ve kontrol davranışları zaman içinde güçlenebilir.

Tedavide amaç döngüyü kırmaktır

OKB tedavisinde psikoterapi, özellikle obsesyon ve kompulsiyon döngüsünü anlamaya ve kişinin ritüellere başvurmadan kaygıyla kalabilme becerisini geliştirmeye odaklanabilir. Uygun görülen durumlarda psikiyatrist tarafından ilaç tedavisi de kullanılabilir. Tedavinin hedefi kişinin hiç istenmeyen düşünce yaşamaması değildir; düşüncelere verdiği anlamı ve onlara yanıt olarak yaptığı zorlayıcı davranışları azaltmaktır. OKB belirtileri uzun süredir devam etse bile uygun değerlendirme ve düzenli tedaviyle belirgin biçimde yönetilebilir hale gelebilir.

Belirsizlik neden OKB’de bu kadar zorlayıcıdır?

OKB yaşayan kişi çoğu zaman yüzde yüz emin olmak ister. Kapının kapalı olduğuna, elinin yeterince temiz olduğuna veya yaptığı bir işte hata bulunmadığına dair küçük bir kuşku bile rahatsız edici olabilir. Fakat günlük yaşamda tam kesinlik çoğu konuda mümkün değildir. Kişi her kuşkuyu kontrol ederek gidermeye çalıştığında kısa süreli rahatlar; aynı zamanda beynine ‘bu kuşku önemliydi’ mesajı verir. Böylece bir sonraki belirsizlik daha güçlü hissedilebilir.

Yakınların ritüellere katılması ne sonuç doğurur?

Aile üyeleri iyi niyetle kişinin sorularını tekrar tekrar yanıtlayabilir, kontrollerine eşlik edebilir veya korktuğu durumları onun yerine yapabilir. Bu destek o anda kaygıyı azaltabilir; ancak uzun vadede OKB döngüsünü güçlendirebilir. Tedavide yakınların rolü, kişiyi zorlamak değil fakat kompulsiyonları sürekli besleyen güvence döngüsünü fark etmektir. Bu denge kişinin tedavi planına göre belirlenmeli ve değişiklikler kademeli biçimde yapılmalıdır.

Ritüeller zamanla şekil değiştirebilir

OKB belirtileri yıllar içinde aynı biçimde kalmak zorunda değildir. Temizlikle başlayan bir döngü daha sonra kontrol veya zihinsel tekrarlar şeklinde görülebilir. Bu yüzden yalnızca belirli bir ritüele odaklanmak yerine, davranışın arkasındaki kesinlik ve rahatlama ihtiyacını fark etmek daha yararlıdır. Tedavi de değişen içerikten çok bu temel döngü üzerinde çalışır.